Từ chọn "ngành hot" đến chọn "nghề hợp mình"

Lê Thị Ngọc Trân, học sinh Trường THPT Vạn Tường (Quảng Ngãi), từng phân vân giữa ngành công nghệ thông tin được xem là "đang lên"; và giáo dục đặc biệt, lĩnh vực ít người theo đuổi. Dù ban đầu bị gia đình phản đối vì lo ngại cơ hội việc làm, Trân vẫn kiên định sau khi có cơ hội trải nghiệm tại các trung tâm hỗ trợ trẻ tự kỷ. "Em nhận ra mình có sự kết nối với công việc này và muốn theo đuổi lâu dài", Trân chia sẻ.

Tương tự, Nguyễn Văn Thế, sinh viên ngành kỹ thuật cơ khí Trường ĐH Thủy lợi, cho biết từng được định hướng theo lĩnh vực kinh tế. Tuy nhiên, đam mê lắp ráp, sửa chữa máy móc từ nhỏ khiến Thế lựa chọn kỹ thuật cơ khí, ngành không được xem là "thời thượng".

"Chọn đúng lĩnh vực mình thích giúp em có động lực mỗi ngày", Thế nói, đồng thời cho biết bản thân chủ động tham gia thực tập, trải nghiệm sớm để kiểm chứng sự phù hợp, thay vì "học đại rồi tính sau".

Không ít học sinh hiện nay sẵn sàng từ chối những ngành được cho là dễ kiếm tiền để theo đuổi lĩnh vực phù hợp với mình hơn. Vũ Thị Thanh Bình, học sinh lớp 12 Trường THPT Tam Phú (TP.HCM), từng dự định học kinh tế quốc tế theo định hướng gia đình. Tuy nhiên, khi nhận ra bản thân yêu thích công việc hỗ trợ phục hồi vận động, Bình quyết định chuyển hướng sang ngành vật lý trị liệu.

Cùng với đó, việc tiếp cận thông tin nghề nghiệp đa dạng qua YouTube, TikTok, podcast hay các cộng đồng định hướng nghề nghiệp cũng giúp học sinh có cái nhìn thực tế hơn. Vũ Thị Linh Ngân, học sinh Trường THPT Lê Lợi (Gia Lai), cho biết đã sớm định hướng ngành thiết kế thời trang từ lớp 9 nhờ theo dõi các chia sẻ trên mạng. "Em hiểu mình cần chuẩn bị gì, từ ngoại ngữ đến kỹ năng công nghệ và tư duy thương hiệu...", Ngân nói.

Theo nhiều học sinh, thay vì chạy theo độ "hot", tiêu chí chọn nghề hiện nay đã dịch chuyển sang sự phù hợp với tính cách, khả năng phát triển dài hạn, môi trường làm việc và giá trị đóng góp cho xã hội.

Bà Đỗ Thị Minh Trang, phụ huynh học sinh Trường THPT Nguyễn Chí Thanh (TP.HCM), cho biết từng định hướng con theo ngành y vì tính ổn định. Tuy nhiên, khi con bày tỏ mong muốn học thú y vì yêu động vật, gia đình đã thay đổi quan điểm. "Sau nhiều lần trao đổi, chúng tôi quyết định tôn trọng và đồng hành với lựa chọn của con", bà Trang nói.

Theo chuyên gia tâm lý Nguyễn Đỗ Thanh Tùng (Trung tâm tư vấn tâm lý SafeMind, TP.HCM), sự thay đổi trong cách chọn nghề của người trẻ đã tác động phụ huynh phải điều chỉnh tư duy. "Nhiều phụ huynh vẫn quen chọn nghề theo tiêu chí ổn định, thu nhập, vị thế xã hội, vì họ lớn lên trong giai đoạn kinh tế khó khăn. Nhưng người trẻ hiện nay sống trong bối cảnh khác, chứng kiến sự biến động nhanh của thị trường lao động và sự xuất hiện của nhiều ngành nghề mới, nên có xu hướng linh hoạt hơn. Chọn nghề "hợp mình" sẽ bền vững hơn chạy theo xu hướng", ông Tùng phân tích.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Hoàng Văn Phát, Giám đốc Công ty may An Phát (TP.HCM), nhìn nhận tích cực về xu hướng này. Theo ông, ngày càng nhiều người trẻ lựa chọn những ngành nghề ít phổ biến nhưng phù hợp với giá trị cá nhân, từ công tác xã hội, phục hồi chức năng đến giáo dục đặc biệt hay thư viện, và theo đuổi một cách nghiêm túc.

Ông Phát cũng đề xuất cần đổi mới hoạt động hướng nghiệp trong trường học, bắt đầu từ cấp THCS. "Hướng nghiệp không chỉ là giới thiệu nghề, mà quan trọng hơn là giúp học sinh hiểu bản thân để có lựa chọn phù hợp", ông nhấn mạnh.

Khi chọn nghề, nên cân nhắc 4 yếu tố

Theo giáo sư bậc 1 Nguyễn Nguyễn Trúc Đào (Khoa Toán và thống kê, ĐH San Diego State, Mỹ), lựa chọn nghề nghiệp sau THPT là bước ngoặt quan trọng, ảnh hưởng lâu dài đến tương lai. Trong bối cảnh thị trường lao động biến động, định hướng sớm và đúng sẽ giúp học sinh tự tin hơn khi bước vào hành trình lập nghiệp.

Giáo sư Đào nhấn mạnh, học sinh cần hiểu rõ bản thân, từ sở thích, thế mạnh, tính cách đến giá trị sống. "Người yêu sáng tạo có thể phù hợp với thiết kế, truyền thông, công nghệ; còn những bạn có tư duy logic nên cân nhắc kỹ thuật, khoa học tự nhiên hoặc y dược. Đồng thời, học sinh cần tìm hiểu xu hướng nghề nghiệp, nhu cầu thị trường, thu nhập và khả năng học tập thực tế", giáo sư Đào nói.

Theo giáo sư, chỉ khi thực sự yêu thích, người học mới có động lực theo đuổi lâu dài và tìm thấy ý nghĩa trong công việc. "Định hướng nghề nghiệp không phải chọn đại một ngành, mà là quá trình tìm hiểu, trải nghiệm và suy nghĩ nghiêm túc. Đầu tư từ sớm chính là nền tảng cho thành công và hạnh phúc sau này", giáo sư Đào chia sẻ.

Tiến sĩ AI Nguyễn Gia Hy, giảng viên tại ĐH Swinburne (Úc), thì chỉ ra 3 sai lầm phổ biến của học sinh khi chọn ngành.

Thứ nhất là chạy theo "ngành hot", chọn theo số đông mà không hiểu rõ ngành học, không biết mình có phù hợp hay không, dẫn đến học không hiệu quả hoặc khó gắn bó lâu dài.

Thứ hai là thiếu hiểu biết về bản thân. Nhiều học sinh đến lớp 12 mới bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về nghề nghiệp, khiến việc tìm hiểu trở nên vội vàng, dễ chọn ngành chỉ để "cho xong".

Thứ ba là phụ thuộc quá nhiều vào định hướng của người khác. "Lời khuyên rất cần thiết, nhưng nếu không kết hợp với sự tự tìm hiểu thì dễ dẫn đến lựa chọn lệch hướng", tiến sĩ Hy nói.

Để tránh những sai lầm này, tiến sĩ Hy cho rằng học sinh cần chủ động hiểu bản thân, cập nhật xu hướng xã hội và suy nghĩ dài hạn, bằng cách đặt ra các câu hỏi: học để làm gì, nghề đó sẽ thay đổi ra sao trong tương lai, và mình có thực sự sẵn sàng theo đuổi hay không.

Nghiên cứu sinh ngành khoa học máy tính Nguyễn Thị Phương Thảo, ĐH Wisconsin-Madison (Mỹ), chia sẻ: "Khi chọn ngành, nên cân nhắc 4 yếu tố. Một là thứ bạn thích. Hai là thứ bạn giỏi. Ba là thứ thế giới cần. Và bốn là thứ có thể mang lại thu nhập. Sự giao thoa của 4 yếu tố này chính là nền tảng để đưa ra lựa chọn phù hợp và bền vững".

Theo TN