Gần 10 năm gắn bó với học trò vùng cao

Năm 2013, sau khi hoàn thành chương trình đào tạo, cô giáo Thạch Thị Ngọc Trân bắt đầu công tác tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Pi Năng Tắc, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa). Khi ấy, cô vừa 22 tuổi, mang theo nhiệt huyết của một giáo viên trẻ đến với vùng núi còn nhiều khó khăn.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình người Chăm tại Phước Hữu, cô Trân hiểu những thiệt thòi của học sinh dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, môi trường nội trú vùng cao vẫn đặt ra nhiều thử thách mà cô chưa từng trải qua.

Ngôi trường cách nhà hơn 70km, là nơi học tập, sinh hoạt của học sinh các dân tộc Raglai, Chăm, Cơ Ho và một số dân tộc khác. Phần lớn các em phải sống xa gia đình, điều kiện kinh tế còn khó khăn, thiếu thốn cả về vật chất lẫn tinh thần.

Không chỉ đứng lớp giảng dạy Vật lý, cô Trân còn dành nhiều thời gian tìm hiểu hoàn cảnh, chăm lo đời sống và đồng hành cùng học sinh trong sinh hoạt hằng ngày.

Từ năm 2014 đến 2022, đảm nhiệm vai trò Bí thư Đoàn trường, cô chủ động kết nối các tổ chức, cá nhân để huy động nguồn lực triển khai nhiều hoạt động thiết thực hỗ trợ học trò. Cụ thể như việc vận động nguồn lực để lắp đặt hệ thống đèn năng lượng mặt trời, góp phần cải thiện điều kiện chiếu sáng tại khu nội trú; kết nối trao tặng máy tính bảng cho học sinh khó khăn, hỗ trợ các em lớp 12 trong quá trình ôn thi; triển khai mô hình “Trồng nấm sạch”, hướng dẫn học sinh thực hành kỹ năng lao động, đồng thời tạo thêm nguồn thực phẩm cải thiện bữa ăn hằng ngày...

Với cô Trân, những hoạt động ấy xuất phát từ nhu cầu thực tế của học sinh. Khi điều kiện sinh hoạt được cải thiện, các em có thêm cơ hội tập trung học tập, rèn luyện và phát triển bản thân.

Cô cũng dành nhiều thời gian hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học, khuyến khích các em vận dụng kiến thức để giải quyết những vấn đề gần gũi trong cuộc sống.

Gần 10 năm ở Bác Ái là quãng thời gian cô tích lũy kinh nghiệm giảng dạy, công tác Đoàn và tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài lớp học.

Những đóng góp ấy được ghi nhận bằng Giải thưởng “Nhà giáo trẻ tiêu biểu” cấp Trung ương năm 2022.

Năm 2022, cô chuyển công tác về quê hương Phước Hữu, khép lại chặng đường gần một thập kỷ gắn bó với học sinh nội trú vùng cao. Tuy nhiên, trở về quê nhà không đồng nghĩa với việc lựa chọn một môi trường giáo dục thuận lợi hơn, bởi Phước Hữu là địa bàn có đông đồng bào Chăm sinh sống, nhiều gia đình còn khó khăn. Những kinh nghiệm tích lũy từ Bác Ái một lần nữa lại được cô tran áp dụng hiệu quả trên chính quê hương mình.

Dùng công nghệ để giữ gìn văn hóa Chăm

Trở về quê hương, giảng dạy tại Trường THCS Huỳnh Phước, nay là Trường THCS Phước Hữu, tỉnh Khánh Hòa, cô Thạch Thị Ngọc Trân dành nhiều tâm huyết cho việc ứng dụng công nghệ số vào giảng dạy, đặc biệt là hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc.

Là người Chăm, cô nhận thấy nhiều giá trị văn hóa truyền thống như hoa văn thổ cẩm, nghề gốm, kiến trúc đền tháp hay nhạc cụ dân tộc cần được giới trẻ tìm hiểu và gìn giữ. Thay vì chỉ giới thiệu những giá trị ấy qua sách vở, cô lựa chọn cách tiếp cận mới: hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ để lưu trữ, giới thiệu và quảng bá di sản.

Từ ý tưởng đó, cô cùng học sinh thực hiện dự án “Nâng cao nhận thức của học sinh THCS trong việc bảo tồn hoa văn cổ trên thổ cẩm của dân tộc Chăm ở Ninh Thuận thông qua bảo tàng số”. Dự án hướng đến việc sử dụng nền tảng số để giới thiệu các họa tiết truyền thống, giúp học sinh tìm hiểu ý nghĩa và giá trị của hoa văn trên thổ cẩm Chăm. Năm học 2023-2024, dự án đạt giải Ba cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh.

Từ kết quả ban đầu, cô tiếp tục hướng dẫn học sinh phát triển đề tài “Xây dựng website Hành trình khám phá văn hóa Chăm”, phục vụ học tập môn Giáo dục địa phương và quảng bá du lịch văn hóa Chăm tại Khánh Hòa. 

Trong dự án này, học sinh được tiếp cận các công cụ thiết kế số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng nội dung giới thiệu nghề gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, kiến trúc đền tháp và các loại nhạc cụ truyền thống. Những hình ảnh, câu chuyện về văn hóa Chăm được đưa lên website, tạo thành nguồn tư liệu để học sinh tìm hiểu, học tập và giới thiệu với cộng đồng. 

Đáng chú ý, các em không chỉ tiếp nhận kiến thức về di sản mà còn trực tiếp tham gia xây dựng sản phẩm công nghệ. Qua đó, học sinh được rèn luyện kỹ năng tìm kiếm thông tin, thiết kế nội dung và ứng dụng công cụ số. Dự án đạt giải Nhì cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh năm học 2025-2026.

Bên cạnh bảo tồn di sản, cô còn chú trọng đổi mới phương pháp giảng dạy Vật lý và Công nghệ theo hướng thực hành, trải nghiệm.

Những định luật, mạch điện và kiến thức kỹ thuật được cô đưa vào các hoạt động STEM, khuyến khích học sinh quan sát, thử nghiệm, chế tạo sản phẩm và giải quyết vấn đề thực tế. Dưới sự hướng dẫn của cô, học sinh đã nghiên cứu, chế tạo thiết bị quét mạng nhện thông minh, đạt giải Ba cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng cấp tỉnh năm 2025.

Một sản phẩm khác là hệ thống giám sát bụi mịn sử dụng vi điều khiển ESP32, được nghiên cứu nhằm theo dõi chất lượng không khí trong lớp học và khuôn viên trường.

Cô còn kết hợp hoạt động nghiên cứu công nghệ với giáo dục môi trường thông qua mô hình “Green Connect - Đổi rác thải lấy cây con”. Hoạt động khuyến khích học sinh thu gom rác thải tái chế, đồng thời tìm hiểu ứng dụng công nghệ trong giám sát môi trường.

Mô hình đã giúp đội thi của cô và học sinh lọt vào vòng bán kết Cuộc thi Năng lực số cấp tỉnh năm 2026.

Không dừng lại ở những sản phẩm khoa học, cô Trân tiếp tục ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục kỹ năng sống.

Thông qua mô hình “Lá chắn học đường”, cô xây dựng chatbot AI, truyện tranh số và video ngắn để truyền tải các nội dung về an toàn mạng, phòng chống bạo lực học đường, phòng chống ma túy và định hướng nghề nghiệp. Những kiến thức vốn khó tiếp cận được chuyển thành nội dung trực quan, tương tác, phù hợp hơn với học sinh THCS.

Hiện cô là giáo viên Vật lý, Công nghệ, đồng thời giữ vai trò tổ phó chuyên môn tại Trường THCS Phước Hữu. Từ những năm tháng chăm lo đời sống học sinh nội trú vùng cao đến hành trình đưa di sản Chăm lên không gian số, cô Thạch Thị Ngọc Trân vẫn theo đuổi một mục tiêu: giúp học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thêm cơ hội học tập, tiếp cận công nghệ và phát triển năng lực của bản thân.

Với cô, công nghệ hiện đại không đối lập với truyền thống. Khi được sử dụng đúng cách, công nghệ có thể trở thành công cụ để thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, gìn giữ bản sắc văn hóa và tự tin bước vào tương lai.

KA