Một cách tiếp cận phù hợp hơn là phân tích tổng hợp 3 chỉ số: điểm trung bình 4 môn thi, tổng điểm 2 môn nền tảng (ngữ văn, toán) và tổng điểm 2 môn định hướng nghề nghiệp.

BA Chỉ số NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH

Đối với từng học sinh (HS), trung bình điểm thi 4 môn thể hiện mức độ hoàn thành chương trình và năng lực học tập tổng thể. Tổng điểm 2 môn ngữ văn và toán phản ánh năng lực nền tảng; tổng điểm 2 môn định hướng cho thấy khả năng chuyên biệt theo tổ hợp xét tuyển đại học hoặc định hướng nghề nghiệp cá nhân.

Ở cấp địa phương, trung bình điểm thi là trung bình cộng điểm thi 4 môn của toàn bộ thí sinh. Tổng điểm 2 môn nền tảng là tổng điểm trung bình của môn ngữ văn và toán. Còn tổng điểm 2 môn định hướng được tính bằng cách lấy 4 lần trung bình điểm trừ đi tổng điểm 2 môn nền tảng. Ba chỉ số này mang những ý nghĩa khác nhau.

Trung bình điểm thi phản ánh một phần chất lượng dạy và học, khả năng tiếp thu chương trình của HS. Tuy nhiên, chỉ số này còn chịu ảnh hưởng bởi điều kiện giáo dục, cách tổ chức ôn tập, phân luồng HS và mức độ khó dễ của đề thi theo từng năm. Do đó, cần đặt trong bối cảnh rộng hơn để có đánh giá chính xác.

Tổng điểm 2 môn nền tảng thể hiện năng lực cốt lõi của HS, gồm: tư duy ngôn ngữ, phản biện, khả năng diễn đạt, phân tích qua ngữ văn và tư duy logic, giải quyết vấn đề qua toán. Đây là 2 môn bắt buộc nên chỉ số này cho thấy chất lượng dạy học cơ bản, mức độ phát triển trí tuệ toàn diện và cả sự công bằng trong tiếp cận giáo dục giữa các vùng miền.

Tổng điểm 2 môn định hướng phản ánh sự phù hợp giữa lựa chọn của HS với chương trình học và tổ hợp xét tuyển đại học, đồng thời cũng thể hiện hiệu quả của công tác hướng nghiệp, phân luồng sau THCS, cũng như mức đầu tư cho các môn chuyên sâu tại địa phương.

Tuy nhiên, cần lưu ý sự chênh lệch độ khó giữa các môn tự chọn. Nếu HS chọn môn khó (như tiếng Anh năm 2025), điểm định hướng có thể thấp dù năng lực thực tế cao. Vì vậy, việc so sánh giữa các địa phương cần tính đến yếu tố này để tránh đánh giá thiếu chính xác.

Phân tích đồng thời 3 chỉ số giúp nhận diện rõ các nhóm địa phương. Những nơi có cả 3 chỉ số cao cho thấy chất lượng giáo dục đồng đều và toàn diện. Ngược lại, địa phương có cả 3 chỉ số thấp còn nhiều khó khăn trong việc đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Việc đối sánh tổng điểm 2 môn định hướng chung là một điểm mới và công bằng hơn, vì đối sánh theo từng môn tự chọn thường thiếu chính xác, do tỷ lệ HS dự thi các môn này giữa các địa phương rất khác nhau, thậm chí có môn chỉ một thí sinh của một địa phương dự thi.

Dựa trên dữ liệu do Bộ GD-ĐT công bố về điểm trung bình thi của 34 tỉnh, thành phố sau sáp nhập, chúng tôi sắp xếp từ cao đến thấp theo điểm trung bình thi. Kết quả cho thấy 34 địa phương chia thành 2 nhóm: Nhóm thứ nhất, 17 địa phương có trung bình điểm thi từ 6,0 trở lên và nhóm thứ hai, 17 địa phương dưới 6,0 điểm.

17 ĐỊA PHƯƠNG TRUNG BÌNH ĐIỂM THI TỪ 6,0 TRỞ LÊN

Trong 17 địa phương thuộc nhóm thứ nhất, nổi bật là toàn bộ 5/5 địa phương vùng Bắc Trung bộ (Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, TP.Huế, Quảng Trị), 6/6 địa phương Đồng bằng sông Hồng (Ninh Bình, Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Quảng Ninh), 1/8 địa phương Trung du và miền núi phía bắc (Phú Thọ), 1/3 địa phương Đông Nam bộ (TP.HCM) và 4/5 địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), gồm An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp.

 

Ba địa phương có cả 3 chỉ số đều cao và đồng đều là Nghệ An (trung bình điểm thi xếp thứ 1 - tổng điểm ngữ văn và toán xếp thứ 2 - tổng điểm 2 môn định hướng xếp thứ 3), Hà Tĩnh (2 - 3 - 4) và Ninh Bình (3 - 5 - 2). Ngược lại, 3 địa phương xếp cuối và khá đồng đều là Cà Mau (15 - 18 - 12), Cần Thơ (16 - 13 - 19) và Đồng Tháp (17 - 14 - 18).

TP.HCM và Hà Nội có thứ hạng cao ở 2 môn nền tảng nhưng thấp ở 2 môn định hướng, có thể do tỷ lệ HS chọn thi môn tiếng Anh cao (gần 50%). Tương tự là Quảng Ninh và Cần Thơ, tuy mức chênh lệch ít hơn. Ngược lại, Phú Thọ và Quảng Trị có điểm nền tảng thấp nhưng điểm định hướng cao, có thể vì tỷ lệ HS chọn môn ngoại ngữ thấp hơn và HS học tốt các môn định hướng nghề nghiệp.

17 ĐỊA PHƯƠNG TRUNG BÌNH ĐIỂM THI DƯỚI 6,0

Trong nhóm 17 địa phương thuộc nhóm thứ hai, gồm 7/8 địa phương vùng núi phía bắc, 6/6 địa phương Nam Trung bộ và Tây nguyên (Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Gia Lai), 2/3 địa phương vùng Đông Nam bộ (Tây Ninh, Đồng Nai) và 1/5 địa phương vùng ĐBSCL (Vĩnh Long).

 

Đáng chú ý, 3 địa phương có thứ hạng nền tảng khá cao, nhưng thứ hạng định hướng thấp như Tây Ninh, Khánh Hòa, Quảng Ngãi, có thể do tỷ lệ HS chọn thi ngoại ngữ khá nhiều. Ngược lại có 3 địa phương có thứ hạng định hướng cao, nhưng thứ hạng nền tảng thấp, như Vĩnh Long, Tuyên Quang và Lạng Sơn. Đặc biệt, Đà Nẵng là thành phố trực thuộc T.Ư nhưng có thứ hạng môn ngữ văn thấp, xếp thứ 33/34 toàn quốc.

Trong bối cảnh kỳ thi tốt nghiệp THPT đang có xu hướng vừa xét tốt nghiệp vừa xét tuyển đại học, cách phân tích 3 chỉ số cho phép tách bạch các mục tiêu: học tập toàn diện dựa vào trung bình 4 môn, nâng cao năng lực nền tảng dựa vào tổng điểm 2 môn ngữ văn và toán, mục tiêu hướng nghiệp dựa vào 2 môn tự chọn.

GIẢI PHÁP CẢI TIẾN SAU ĐỐI SÁNH

Các Sở GD-ĐT cần công khai phổ điểm các môn và học bạ lớp 12; đối sánh 3 chỉ số, từ đó xây dựng giải pháp cải thiện phù hợp; triển khai mô hình "trường hỗ trợ trường" như TP.HCM và Hà Nội đã làm hiệu quả. Ngoài ra, Bộ

GD-ĐT cần xây dựng bộ chỉ số "Bối cảnh xã hội và giáo dục" cho từng trường, dựa trên các tiêu chí như: trình độ học vấn của phụ huynh, tỷ lệ HS đồng bào dân tộc thiểu số, khoảng cách đến trường, tỷ lệ HS có máy tính... phản ánh mức độ thuận lợi hoặc bất lợi của HS về mặt xã hội và giáo dục. Việc đối sánh theo nhóm trường có điều kiện tương đồng sẽ góp phần đánh giá chính xác và công bằng hơn.

Cần có phân tích sâu và khoa học hơn về chất lượng giáo dục phổ thông. Việc tách bạch mục tiêu xét tốt nghiệp và định hướng học tập sau phổ thông sẽ giúp việc đánh giá không chỉ dừng ở điểm trung bình, mà hướng đến hỗ trợ phân luồng, định hướng nghề nghiệp và thúc đẩy công bằng giáo dục vùng miền.

Bộ GD-ĐT cần rà soát khâu ra đề thi nhằm đảm bảo sự cân bằng về độ khó giữa các môn, xây dựng ngân hàng đề đủ lớn để tiến tới thí điểm thi tốt nghiệp THPT trên máy tính trong những năm tới.

Theo TN