Mô hình đào tạo theo ngành hẹp hình thành trong bối cảnh kinh tế công nghiệp bộc lộ rõ giới hạn trước sự giao thoa công nghệ và xã hội. Đào tạo liên ngành vì thế trở thành yêu cầu sống còn của giáo dục ĐH hiện nay.

KHI AI VƯỢT KHỎI VAI TRÒ "CÔNG CỤ"

Trong một thời gian dài, AI được xem là sản phẩm của công nghệ thông tin, gắn với lập trình, dữ liệu và thuật toán. Cách tiếp cận này tương đối phù hợp trong giai đoạn AI hẹp, khi hệ thống chỉ thực hiện tốt một số nhiệm vụ chuyên biệt như nhận diện hình ảnh, xử lý ngôn ngữ hay tối ưu hóa quy trình.

Tuy nhiên, thực tế đang thay đổi nhanh chóng. AI ngày nay đã bước vào những lĩnh vực từng được coi là "độc quyền" của con người: sáng tác, phân tích chính sách, hỗ trợ chẩn đoán y khoa, tư vấn pháp lý, ra quyết định tài chính, thậm chí tham gia quản trị tổ chức. Viễn cảnh AGI - như dự đoán của tỉ phú Mỹ Elon Musk sẽ thành hiện thực vào những năm tới - buộc chúng ta phải nhìn nhận AI như một lực lượng tác động đồng thời lên mọi lĩnh vực của đời sống, không còn bị giới hạn trong một ngành nghề cụ thể.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra cho giáo dục ĐH không chỉ là "đào tạo thêm kỹ năng AI như thế nào", mà sâu xa hơn: đào tạo con người ra sao để có thể làm việc, thích ứng và đồng hành cùng những hệ thống thông minh ngày càng toàn diện và vượt trội so với con người.

NHỮNG GIỚI HẠN CỦA MÔ HÌNH ĐÀO TẠO ĐƠN NGÀNH

Phần lớn các cơ sở ĐH hiện nay vẫn tổ chức đào tạo theo mô hình đơn ngành hoặc đa ngành rời rạc: kỹ thuật tách biệt với xã hội, công nghệ tách biệt với nhân văn, kinh tế tách biệt với đạo đức và pháp lý. Sinh viên được đào tạo sâu trong "lãnh địa" chuyên môn hẹp, nhưng thiếu khả năng kết nối tri thức giữa các lĩnh vực, khiến họ dễ rơi vào thế bị động trước những biến đổi xã hội - công nghệ ngày càng phức tạp.

Mô hình này từng phù hợp trong nền kinh tế công nghiệp, khi công việc ổn định, ranh giới nghề nghiệp rõ ràng và tri thức biến đổi chậm. Nhưng trong thời đại AI, chính sự giao thoa giữa các lĩnh vực mới là nơi giá trị gia tăng được tạo ra.

Một kỹ sư AI nếu thiếu hiểu biết về đạo đức và pháp lý có thể tạo ra công nghệ gây tổn hại xã hội. Một cử nhân kinh tế không hiểu dữ liệu và thuật toán sẽ khó đưa ra quyết định trong nền kinh tế số. Một bác sĩ thiếu nền tảng về khoa học dữ liệu và AI sẽ tụt lại phía sau trong y học chính xác. Ngược lại, người chỉ hiểu AI mà không hiểu con người, văn hóa và xã hội cũng khó tạo ra những giải pháp bền vững.

XÓA NHÒA RANH GIỚI NGÀNH NGHỀ

AGI - nếu đạt được - sẽ không "thuộc về" một ngành cụ thể. Nó là sự hội tụ của khoa học máy tính, toán học, thần kinh học, triết học, ngôn ngữ học, kinh tế học, khoa học nhận thức và đạo đức học. Bản thân AI đã là một thực thể liên ngành.

Trong thực tế, những vấn đề lớn nảy sinh từ AI - như mất việc làm, thiên lệch thuật toán, quyền riêng tư, trách nhiệm pháp lý hay bất bình đẳng số - đều không thể giải quyết bằng một ngành duy nhất. Chúng đòi hỏi tư duy hệ thống, khả năng phân tích đa chiều và sự phối hợp giữa công nghệ, xã hội và chính sách.

Nếu đào tạo ĐH tiếp tục "chia cắt" tri thức, xã hội sẽ phải đối mặt với những thế hệ lao động giỏi kỹ thuật nhưng thiếu tư duy xã hội, hoặc hiểu xã hội nhưng không làm chủ công nghệ.

Trên thế giới, nhiều ĐH đã sớm chuyển đổi theo hướng liên ngành. Các chương trình như khoa học dữ liệu - kinh tế, công nghệ y sinh, luật - công nghệ, triết học - AI hay khoa học nhận thức - máy học ngày càng phổ biến. Ở đó, sinh viên không chỉ học "nhiều môn", mà được đào tạo theo chương trình tích hợp, xoay quanh các vấn đề thực tiễn phức tạp.

Đào tạo liên ngành không đồng nghĩa với làm loãng chuyên môn. Ngược lại, nó đòi hỏi người học phải có nền tảng cốt lõi vững chắc ở một lĩnh vực, đồng thời có khả năng "đối thoại" với các lĩnh vực khác: hiểu phương pháp, ngôn ngữ và giới hạn của từng ngành. Trong thời đại AGI, giá trị của con người không nằm ở việc ghi nhớ tri thức - điều mà AI làm tốt hơn - mà ở khả năng đặt câu hỏi đúng, đánh giá hệ quả và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Tại VN, xu hướng đào tạo liên ngành đang dần hình thành. Một số trường ĐH đã triển khai các chương trình tích hợp nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực toàn diện. ĐH Quốc gia TP.HCM mở thêm nhiều chương trình liên ngành, liên trường trong các lĩnh vực như năng lượng mới, logistics, công nghệ giáo dục, kinh tế đất đai. ĐH Thái Nguyên triển khai các chương trình liên ngành như công nghệ bán dẫn, kết hợp kỹ thuật, công nghệ thông tin và thực hành. Nhiều trường ĐH khác cũng có các ngành đào tạo theo hướng liên ngành…

Những ví dụ này cho thấy sự chuyển mình bước đầu của giáo dục ĐH VN. Tuy nhiên, đào tạo liên ngành hiện vẫn ở giai đoạn khởi đầu, cần thêm chính sách, nguồn lực và thay đổi tư duy quản trị để đạt được quy mô và chất lượng tương xứng.

ĐH ĐÀO TẠO NGƯỜI CÓ KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG CÔNG NGHỆ

Một nguy cơ lớn trong thời đại AI là con người bị đẩy vào vai trò "người vận hành" hoặc "người giám sát" máy móc, trong khi quyền định hướng giá trị và chiến lược bị thu hẹp. Đào tạo liên ngành, nếu được thiết kế đúng, giúp ĐH giữ vai trò then chốt: đào tạo những con người có khả năng định hướng công nghệ, chứ không chỉ chạy theo công nghệ.

Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như giáo dục, y tế, quản trị công, truyền thông và tài chính - nơi mỗi quyết định kỹ thuật đều gắn với hệ quả xã hội sâu sắc. Người tốt nghiệp ĐH cần hiểu rằng mọi quyết định dựa trên AI đều hàm chứa lựa chọn giá trị, không phải là kết quả "khách quan tuyệt đối" của thuật toán.

Sự xuất hiện của AGI - dù sớm hay muộn - buộc giáo dục ĐH phải trả lời lại câu hỏi căn bản: ĐH tồn tại để làm gì trong một thế giới mà tri thức ngày càng rẻ và không còn khan hiếm?

Câu trả lời là ĐH không chỉ truyền đạt tri thức, mà phải giúp người học hiểu thế giới trong tính phức hợp của nó, biết kết nối, phản biện và hành động có trách nhiệm. Đào tạo liên ngành, vì thế, không chỉ là cách thích nghi với AI, mà còn là con đường để khẳng định vai trò không thể thay thế của con người trong thời đại AI tiến tới AGI.