Một khảo sát quy mô lớn với 9.684 người đi làm tại Mỹ, Anh, Canada, Liên minh châu Âu và Mỹ Latinh do nền tảng Use.AI công bố cho thấy, có tới 52% người lao động thừa nhận AI đang khiến họ trông có vẻ giàu kinh nghiệm hơn nhiều so với thực tế. Công nghệ này đang giúp kết quả công việc vượt xa năng lực nền tảng vốn có của nhân sự.

Đáng chú ý, 64% người tham gia khảo sát khẳng định họ từng dùng AI để hoàn thành các phần việc mà nếu làm độc lập thì không thể nào tự xoay xở nổi. Ngoài ra, 43% cho biết công cụ này giúp họ tự tin nhận thêm những trách nhiệm mà bản thân chưa đủ trình độ chuyên môn để đảm đương. 

Thực tế này đang âm thầm định hình lại nấc thang sự nghiệp. Khoảng 39% nhân viên từng nộp sản phẩm có AI can thiệp mà không hề khai báo, và 30% từng nhận trọn lời khen ngợi cho những phần việc do máy móc tạo ra phần lớn. Khi các quy định nội bộ chưa bắt buộc minh bạch việc dùng AI, khoảng 19% nhân sự tiết lộ chính những sản phẩm có công nghệ "nhúng tay" đã trực tiếp giúp họ được cất nhắc thăng chức.

Tuy nhiên, chiếc vỏ bọc hào nhoáng này cũng mang lại cảm giác bất an. Có khoảng 25% người lao động lo lắng cấp trên đang đánh giá năng lực của họ cao hơn thực tế, và 35% thừa nhận sẽ lập tức rơi vào bế tắc nếu một ngày nào đó không còn sự hỗ trợ từ AI.

Khi công cụ hỗ trợ dần biến thành "chiếc nạng"

Việc một bộ phận lớn nhân sự gặp khó khăn nếu thiếu vắng công nghệ đã làm dấy lên băn khoăn: liệu AI đang nâng tầm người lao động hay dần trở thành chiếc nạng khiến năng lực tự thân bị thui chột?

Chia sẻ trên Euronews, ông Ihor Herasymov, đồng sáng lập kiêm Tổng giám đốc của Use.AI, thẳng thắn nhìn nhận mối nguy này. Theo ông, ranh giới giữa hỗ trợ và lệ thuộc rất mong manh. Rủi ro xuất hiện khi nhân viên có thể dùng AI để xuất ra câu trả lời rất nhanh, nhưng bản thân lại không đủ chuyên môn để nhận biết khi nào kết quả bị sai lệch, không giải thích được bản chất vấn đề hoặc mất phương hướng khi máy móc không đưa ra được đáp án.

"Khi đó, mối quan hệ bắt đầu giống sự phụ thuộc hơn là tăng cường năng lực. AI giúp xử lý công việc nhanh hơn và mở rộng phạm vi xử lý, nhưng nếu điều đó đi kèm với việc suy giảm tư duy độc lập, đây là sự đánh đổi mà cả người tuyển dụng lẫn các công ty công nghệ phải thẳng thắn đối diện", ông Herasymov cảnh báo.

Sự phụ thuộc này càng đáng báo động khi tốc độ tự chủ của công nghệ đang tăng phi mã. Dẫn dữ liệu từ tổ chức phi lợi nhuận METR tại Mỹ, chuyên trang Ventureburn cho biết thời gian để mức độ tự chủ của AI tăng gấp đôi đã rút ngắn từ 8 tháng xuống chỉ còn 4,7 tháng.

Giai đoạn từ đầu năm 2025 đến đầu năm 2026 ghi nhận năng lực tự chủ của AI tăng tới 1.400%. Đi cùng với đó, số lượt tải các công cụ AI tăng vọt 780 lần, từ 15.000 lên 11,8 triệu lượt. Sự bùng nổ của các chuẩn giao thức như MCP (Model Context Protocol) cho phép AI trực tiếp kết nối và tự động xử lý tác vụ trên nhiều phần mềm mà không cần con người chỉ đạo từng bước, khiến vai trò thực sự của người đứng tên sản phẩm ngày càng mờ nhạt.

Bài toán đau đầu cho các nhà quản lý thời đại mới

Khi sản phẩm hoàn thiện không còn phản ánh đúng trình độ của người tạo ra nó, các nhà quản lý doanh nghiệp đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi đánh giá hiệu suất và tìm kiếm nhân tài thực chất.

Giải pháp buộc nhân viên phải báo cáo mỗi lần bật AI được xem là bất khả thi bởi công nghệ này đã len lỏi vào từng phần mềm làm việc mỗi ngày. Thay vào đó, người đứng đầu Use.AI đề xuất doanh nghiệp chỉ nên yêu cầu công khai khi AI can thiệp sâu vào nội dung cốt lõi như các bản phân tích chiến lược, đề xuất giải pháp, bài thuyết trình quan trọng hay mã nguồn lập trình.

"Mục đích không phải là để săm soi hay giám sát nhân viên, mà nhằm giúp cấp trên có đủ dữ liệu để đánh giá công bằng cả chất lượng công việc lẫn phần đóng góp thực tế của con người", ông Herasymov nhấn mạnh. Người đứng tên nộp kết quả cuối cùng vẫn phải chịu trách nhiệm cao nhất về việc thấu hiểu và bảo vệ giải pháp mà mình đưa ra.

Trong bối cảnh mới, thước đo năng lực nhân sự buộc phải thay đổi. Thay vì chỉ nhìn vào bản báo cáo trau chuốt, người quản lý cần kiểm tra xem nhân viên có hiểu lập luận đằng sau giải pháp hay không, có khả năng phát hiện lỗi sai của AI và xử lý tình huống phát sinh ngoài dự kiến hay không.

Đặc biệt, khả năng định hình vấn đề, đặt đúng câu hỏi và phản biện các giả định sẽ là ranh giới phân định rõ ràng nhất giữa một người có thực tài với một người chỉ biết "khoán trắng" tư duy cho công nghệ.

Theo Dân Trí